Asef Bayat Life as Politics How Ordinary People

Review :

"Sertlik yanllar ran'da kültür savan kaybetti"

Özgür Gökmen

Cumhuriyet Kitap 1366 (21 Nisan 2016): 14-15.

ran ve Msr'da yirminci yüzyln ikinci yarsndaki gelimeleri inceleyen slâm' Demokratikletirmek ile Ortadou'da zor zamanlarda failliin hikâyesini anlatan Siyaset Olarak Hayat kitaplar ksa bir süre önce yaymlanan Asef Bayat'la Ortadou'daki gelimeleri ve kitaplarn konutuk.

Siyaset Olarak Hayat'ta, d müdahalenin tehlikesine birden çok yerde iaret ediyorsunuz. 2011'de bölgede beklentiler üst düzeyde olmasa da hâlâ bir umut vard. Bugün Libya ve Yemen baarsz devletler haline gelirken en kötü gelime Suriye'de yaand: Be yl önce deiim isteyen insanlar "barçl, silahl deil" diye baryordu. Ardndan bir vekâlet sava balad. Suriye'de ne oldu

Tüm bu deneyimlere, Libya, Suriye ve Yemen'dekiler dahil olmak üzere tüm protestolara özenlice bakarsak dikkat çekecek derecede barçl ve medeni bir biçimde baladklarn görebiliriz. Suriye'de de Libya'da da rejimin tepkisi iddetli ve sra d oldu. Protestolarda çok can kayb yaand fakat yabanc güçler ie karana dek hâlâ iddete bavurulmamt. Libya'da NATO ile Katar ve Suriye'de Suudi Arabistan, Türkiye, ABD'den balayan bir dizi ülkenin yan sra ran, Hizbullah, El-Kaide ve ardndan Rusya... Bunlarn dahli, jeopolitik hesaplarn görülmesi için bu ülkeleri birer tiyatro sahnesine çevirerek ayaklanmalarn çounluunu militarize etti. Son dönemlerde tank olduumuz üzere, rejim ve silahl muhalefetin gaddarlna ve iddetine ramen sradan Suriyelilerin frsat doduunda hâlâ barçl biçimde protesto etmek istediklerini göstermesi kayda deer.

"AKLIN KARAMSARLII"

Peki, Msr'da "25 Ocak Devrimi" nasl oldu da pretoryan bir otokrasiyle sonuçland

Bu kukusuz hüzünlü bir kar devrimci restorasyon hikâyesi. Her devrimin kendi içinde taarruza geçmek üzere frsat kollayan bir kar devrim nüvesi barndrdn aklmzdan çkarmamalyz. Fakat kar devrimin zaferi, devrimin sabotaj etkisiz klmak için yeterli savunma mekanizmasna sahip olup olmadna bal. Arap devrimleri vakasnda kar devrim güçleri hem dâhili hem de bölgesel düzeyde hareket etti. Arap Bahar, bu devrimlerin baarya ulamamasn temin etmek için son derece kararl davranan Arap otokrasilerinin, krallarn ve eyhlerin, gösterili yaplarn kukusuz sarst. Temel kar devrim gücü olan Suudi Arabistan ve dierleri mezhep çatmalarn kkrtarak sabotaj eylemlerine giritiler. Fakat Msr'da devrim ayn zamanda kendi kstllklarnn, eski iktidar yapsn dönütürmeyi baaramamasnn cezasn da çekti. Böylece devrim askeriye, istihbarat örgütleri, yarg vb. gibi dönütürülmemi kurumlara çöreklenen kar devrimci güçlere kar açkta ve savunmasz kald. Ayn zamanda Mursi hükümeti sefil bir yönetim sergiledii, (Tunus'ta Ennahda'nn yapt gibi) kapsayc davranmay baaramad ve çok büyük dü krkl yaratt ve muhalefete neden olduu için ordu harekete geçmek ve kendi iktidarn dayatmak için bulduu frsat kulland. Tehlike çok önceden fark edilebilirdi. Aslnda, bir yandan iyimser olmaya çalm olsam da bu gözlemi Mart 2011'de, Mübarek'in devrilmesinden sadece üç hafta sonra, "Arap Reformsu Devrimlerinin Paradokslar" balkl yazmda dile getirdim. Fakat öyle anlalyor ki "akln karamsarl" daha büyük bir titizlikle vurgulanmalym.

Tunus'ta gelecek beklentisi daha m iyi

Evet, Tunus'ta gelecek beklentisi birçok açdan daha iyi görünüyor. Tunus'ta ordu, Msr'dakine göre çok daha az saldrgan davrand; Ennahda bütünlüklü olarak Msr'daki Müslüman Kardeler'e göre daha kapsayc, hogörülü ve anlayl oldu ve Tunus'ta Ennahda ile seküler ve liberal güçler arasnda arabuluculuk yapan güçlü bir emek hareketi örgütü, UGTT (Tunus Genel çi Sendikas), vard. Tunus Anayasas hatr saylr bir baar. Fakat (hem seküler hem de slamc) siyasal snf, temel olarak sorgulamakszn neo-liberal ekonomiye inanyor ve toplumsal adalet Msr'daki gibi devrimin karlanmam bir talebi olarak ortada duruyor. Eitsizlik, isizlik, dlanma büyük ölçüde devam ediyor ve büyük ihtimalle devrim sonras hükümetleri gelip vuracak.

"SYASAL KABLECLK"

Gannui'nin Ennahda's, Milli Görü içindeki kanad dahil, Türkiye'de slamcln radikal çizgisinin ilham kaynaklarndan biriydi. Sonra, 2000'lerde, Türk slamclar bu defa tersine AKP'nin Gannui ve takipçilerine ilham kayna olma mevkiine geldiiyle övündü. Size bu aradaki iliki nasl görünür

Bu anlalabilir. Milli Görü, Gannui'yi Kemalistlerin hogörüsüz sekülarizmini çok fazla çartran Bin Ali rejimine muhalefet ederken Londra'da sürgünde olduu ve Avrupa'da slam'n sözcüsü gibi davrand için ilham kayna olarak görüyordu. Evet, 2000'lerde baarl bir hükümet kuran AKP, hakikaten birçok slamc hareket ve muhtemelen Gannui de dahil olmak üzere birçok Müslüman ahsiyet için model haline geldi. Fakat Türkiye'nin son zamanlarda sadece ekonomik olarak deil, demokratik pratikler ve insan haklarna sayg konusunda da bir düü yaadn düünürsek hâlâ AKP'yi ilham kayna olarak gördüü için Gannui'nin, AKP ve özellikle Erdoan hakknda bugün ne düündüünü örenmek ilginç olurdu.

Diyanet leri Bakanl'nn ksa bir süre önce verdii fetvaya göre cinsel arzu uyandran müzikler icra etmek ve dinlemek günah. Bu fetva bizim corafyamzdaki, sizin adlandrmanzla, "elence siyaseti" açsndan tandk geliyor mu

Evet fakat bu biraz çetrefil. Bu hükümlerin verildii ampirik koullar bilmek lazm. Örnein bu fetva neden imdi veriliyor Tamamen dogmatik mi Genel olarak böylesi hükümler neredeyse her zaman dogmatik, ahlaki veya püriten temellerle meru klnr. Ancak öyleyse sorun her eyden önce böyle bir püritenlie neden sahip olduumuz. Bir süredir bu meseleler hakkndaki düüncelerim beni u sonuca ulatrd: Bu ve benzeri emirlerin kökü iktidar kullanmnda yatyor. Öyleyse bu vakada, evet, bu fetva "elence siyaseti" ile ilgili.

Türkiye'de siyasi iktidarn destekçileri son zamanlarda "Müminlere kar efkatli, kafirlere kar iddetli" (Fetih 48: 29) ayetini skça anyor. Demokrasi anlaylar hakknda bu size ne söylüyor

Bu tür ayetlerin hangi balamda kullanldn bilmiyorum fakat eer iktidar partisinin siyasal muhaliflerine atfta bulunmak için kullanlyorsa açkça nezaket ve hogörünün "dardakiler" için deil, "içimizde" tevik edildii bir dlama siyasetini, bir tür "siyasal kabilecilii" gösteriyor. Bu elbette yurttalk fikrinin ve haklar ile sorumluluklarda eitlik fikrinin zararna i görür ve dolaysyla antidemokratik.

"RAN'DA SLAMLAMA, ULEMANIN KTDARINDAN SONRA GERÇEKLET"

slam' Demokratikletirmek, ran ve Msr slamclklarn, 1960'lardan 2000'lerin ortasna dek karlatrmal olarak inceliyor. ki ülke arasndaki temel fark neydi

Temel fark, Bat'ya yakn dururken, üniversitelerde yükselen "slami dernekler"e Nasrc milliyetçilerin ve komünistlerin altn oymak için göstermelik destek veren Enver Sedat'n cumhurbakanl döneminden beri Msr'n oldukça güçlü bir slamc hareket gelitirmeye balam olmasnda yatar. Bu slami dernekler büyüdü ve süreç içinde 1980'lerde, Mübarek döneminde isyanc Cemaatü'l-slamiyye'ye ve El-Cihad'a dönüerek radikalleti. Msr, iddete bavurmayan stratejisini koruyan nüfuzlu Müslüman Kardeler ve yeni gelien dier gruplarla birlikte 1990'larda ve 2000'lerin banda kuvvetli bir "slami tarz" tecrübe etti. Msr'n slamcl temel olarak ulemann kurumu olan El Ezher'in dnda, hatta ona kar geliti. Fakat ran deneyimi farklyd. Aslna baklrsa ran'da, 1979 Devrimi'nin hemen öncesinde neredeyse güçlü hiçbir slamc hareket yoktu. Temel muhalefet solcu gerilla örgütleri, güçsüz Musaddkç gruplar ve slami solcu Ali eriati'nin düüncesi çerçevesinde geni bir duyarllktan ibaretti. O dönem Ayetullah Humeyni sürgündeydi fakat devrim esnasnda camiler ve muvakkat dinî kurumlardaki alarn, sradan muhalefeti Ayetullah Humeyni'yle ilikilendirmek için kullanmay baaran Kum Medresesi'ndeki kdemsiz ulema arasnda takipçileri vard. Bu yüzden ran'da slamlama büyük ölçüde devrimden sonra, ulema ve slamclar siyasal erki ele geçirdikten sonra balad.

ran'da post-slamc bir yörüngenin ortaya çkmasna ne yol açt 1997-2004 reform hükümeti ve ardndan 2009'da Yeil Hareket neden baar kazanamad

ran'da post-slamcln ortaya çk, büyük ölçüde tam da slamclarca yönetilen yeni rejimin "slamlama"y tepeden dayatmas ve böylece devrimden farkl beklentileri olanlar arasnda muhalefet yaratmasyla ilikili. slamc devlete demokratik haklara, bireysel özgürlüklere, toplumsal cinsiyet taleplerine yönelik artan ihlaller ve iktidarn tekellemesi elik etti. Bu durum birçok kadn, genç, entelektüel, deiim yanls ve solcu muhalif arasnda kartla yol açt. Dinî sektör, ulema ve bunlarn kurumlar, esas olarak geleneksel bamszlklarn yitirdiler. Geleneksel ulema ve Büyük Ayetullahlar, velayet-i fakih biçimini alan slamc devlet fikrine kar çkt. Irak'la yaanan sava, bozulan ekonomi, bask, kötüye giden kentsel yaam belirli slamc aktörlerin "slamc iktidar"a dair kendi kanlarn sorgulamalarna katkda bulundu. unu düündüler: "slam devriminin beraberinde getirmesi beklenen bunlar myd" Böylece bu insanlar farkl, daha hogörülü, minimalist ve daha kapsayc bir slami politika tahayyül etmeye baladlar. Gerçekten de bu yeni bak açs Muhammed Hatemi'yi iktidara tayan 1997 seçimlerinde "reformculuk" biçiminde bir siyasal güç kazand. 1997-2004 döneminde pek çok açklk yaand: Olabildiince özgür bir basn, toplumsal hareketler, kadn gruplar, siyasal partiler, daha canl uluslararas ilikiler... Tüm bunlar sistemin içinden gelenler tarafndan meruiyet kaybna itilen sertlik yanls slamclar için ciddi bir tehdit oluturuyordu. Böylece post-slamc politika, daha sonra Yeil Hareket'le geri dönünce ordu tarafndan desteklenen sertlik yanls slamclar bunu engellemek hususunda kararl davrand. Reform hareketi 2004'te seçimleri kaybetti çünkü öncelikle politikalarnn birçou sertlik yanllar tarafndan etkisizletirilmiti ve ikinci olarak Ahmedinejad'a ve onun popülist vaatlerine bal görünen alt snflar, yoksullar ve çalan insanlar seferber etmek üzere yeterince gayret göstermemiti.

"RAN'DA GENÇLER BREYSELLK STYOR"

ran'da post-slamclk Temmuz 2015'teki nükleer anlama ve ubat sonunda yaplan seçimlerinin ardndan eski seyrine geri mi dönüyor Üç farkl siyasal eilim, yani Hasan Ruhani, Ayetullah Ekber Haemi Rafsancani ve Muhammed Hatemi arasndaki koalisyon bize ne söylüyor

"Post-slamcln dönüü" ile post-slamc bir hükümeti kastettiinizi varsayyorum, yoksa toplum epey zamandan beri büyük ölçüde post-slamc. Ruhani dönemi kamusal alanda reformcu akm için bir alan açm olsa da Ruhani hükümeti reformcu eilimin daha muhafazakâr tarafnda. Mevcut siyasal gerçeklik, Ayetullah Rafsancani gibi insanlar reformculara yaklamaya iterken baz siyasal reformcular beklentilerini asgariye indirmeye zorlad. Son seçimler döneminde, Anayasay Koruyucular Konseyi gibi sertlik yanls slamclarn dlayc politikalar üzerinde hareket üstünlüü salamak üzere dikkat çekecek derecede iyi hareket eden kapsaml bir koalisyon vard ve böylece yeni parlamentoda geni bir muhalefet oluturmay baardlar.

Time dergisinin kasm saylarndan birinin kapa "ran'da deiim"e ayrlmt. Her ne kadar teokrasi yeni inananlar yaratmay baarsa da ideolojik keskinliin köreldii anlalyor. Çocuklar, devletin onaylad oyuncak bebek Sara'ya, baörtüsü saçlaryla oynamaya izin vermedii için ilgi göstermiyormu. ran toplumu "Bat Zehirlenmesi"ne kar resmî söylemle daha ne kadar zapt edilebilir

Elbette sertlik yanllarnn destek gruplar var. Fakat aslnda aznlktalar. Özgür seçimler genellikle her zaman bütünüyle bunu kantlar. Esnek örtünme dahil "Bat Zehirlenmesi"ne yönelik resmî söylem sertlik yanllarnn varlk sebebi ve devam etmesi kuvvetle muhtemel. Fakat bunun ne kadar ie yarad tartmaya açk. Polis amirlerinin kadnlarn örtünme kurallarna uymalarn salamada baarsz olduunu itiraf ettiine defalarca tank oldum. Her ne kadar nüfusun sesi hâlâ epey gür çkan muhafazakâr bir kesimi gerçekten mevcutsa da sertlik yanllarnn "kültür sava"n kaybettiini düünüyorum. Toplumsal ve kültürel alanlarda artan bir parçalanma ve kutuplama var.

Tüm bunlar sradan insanlar, özellikle gençler için ne anlama geliyor

Mevcut durumda sradan insanlarn temel kaygs ekonomik meseleler, barnma, yüksek fiyatlar ve daha çok isizlik. Bat'yla nükleer anlamadan sonra ilerin biraz düzelebilecei bekleniyor. Fakat bu kolayca gerçeklemeyecek. ran devrim sonras tarihinde halihazrda hayli emsalsiz bir eitsizlik deneyimi yaad. Bu muhtemelen sürecek zira slamclardan post-slamclara kadar tüm hükümetler üç aa be yukar neo-liberal ekonomiyi verili kabul etti. Gençlerin ve genel olarak "kültürel tabanlar"n munzam talepleri var. Gençler, sadece güvenli bir gelecek -yani uygun bir i, yaayacak bir yer, evlenmek ve ileride bir aile kurmak deil, ayn zamanda "gençlik"lerini yeniden talep etmek, yallarn, ahlaki ve siyasal otoritenin dikkatli nazarlarndan uzakta gençlerin hayatn sürmek, ilgilerinin, bireyselliklerinin peinden gitmek istiyor. Genç insanlarn hayatnn bu boyutu var olan toplumsal gerilimi artyor.

slâm' Demokratikletirmek/ Asef Bayat/ Çeviren: Özgür Gökmen/ letiim Yaynlar/ 376 s. Siyaset Olarak Hayat/ Asef Bayat/ Çeviren: Özgür Gökmen/ Metis Yaynlar/ 464 s.


12 downloads 1022 Views 2.1 MB Size